Jorje Luis Borxesning afsonaviy hikoyasida Funes the Memorious nomli qahramon bor bo‘lib, u har bir narsani juda aniq va batafsil eslab qola olardi. Afsuski, bizlarning ko‘pchiligimiz bunday qobiliyatga ega emasmiz. O‘rganishga yoki xotira yaratishga urinish jarayonida duch keladigan ikki asosiy muammo: "juda uzoq vaqt o‘tib ketdi" yoki "bir vaqtning o‘zida juda ko‘p ma’lumot".
Keling, avval unutish muammosini ko‘rib chiqamiz. 1885-yilda o‘rganish bo‘yicha olim Hermann Ebbinghaus bir nechta hujjatlarni yodlashga harakat qilgan va keyin o‘zini takroriy ravishda sinovdan o‘tkazgan. U barcha tafsilotlarni faqat darhol tekshirilganda eslab qolishga muvaffaq bo‘lgan. Ebbinghaus shuni aniqladiki, u ma’lumotni 100 foiz faqat uni o‘rgangan vaqtida eslay oladi. Lekin shundan so‘ng, u juda tez unutishni boshlagan:
U bu pasayishni "The Forgetting Curve" (Unutish Egri Chizig‘i) deb atadi.
Yaxshiyamki, oradan qariyb 150 yil o‘tdi va bizda qidiruv tizimlari va boshqa zamonaviy vositalar mavjud. Masalan, agar biz Linux da fayl nomini o‘zgartirish buyruqni unutib qo‘ysak (mv oldfilename.txt newfilename.txt), uni tezda Google orqali topishimiz mumkin.
Bu juda yaxshi yangilik! Chunki bizning o‘rganish yondashuvimiz faqat faktlarni yodlashga asoslanishi shart emas. Buning o‘rniga, kerakli bilimlarni qanday topish mumkinligini o‘rganish (masalan, kerakli buyruqni Google orqali izlash) muhimroq.
Ikkinchi muammo - "bir vaqtning o‘zida juda ko‘p ma’lumot". Bu odatda Cognitive Load (Kognitiv Yuklama) deb nomlanadi.
Bu tushunchani yaxshiroq tushunish uchun miyamizni xonaga o‘xshatish mumkin. Tasavvur qiling, xonaga turli xil ma’lumot bo‘laklari kirib-chiqib turadi. Lekin ma’lumot haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, hamma narsa tartibsiz bo‘lib qoladi va yangi ma’lumotlarni joylashtirish imkoni qolmaydi.
Bunga qarshi kurashish uchun, o‘qituvchilar "extraneous load" (ortiqcha yuklama) deb ataluvchi ortiqcha va unchalik muhim bo‘lmagan ma’lumotlarni kamaytirishga harakat qilishlari kerak.
Masalan, Linux da fayl nomini o‘zgartirishni tushuntirish vaqtida, o‘qituvchi quyidagi qo‘shimcha ma’lumotni ham keltirishi mumkin:
"Bu buyruq, aslida, faylni o‘sha joyga qayta joylash va unga yangi nom berish bilan bir xil."
Bu texnik jihatdan to‘g‘ri, lekin o‘rganish jarayoniga yordam bermaydi. Aksincha, "faylni aynan o‘z joyiga ko‘chirish" degan murakkab tushuncha o‘quvchining fikrlash resurslarini egallab, asosiy mavzuni tushunishga xalaqit berishi mumkin.
Shuningdek, mavjud o‘quv muhiti ham kognitiv yuklamani oshirishi mumkin. Masalan, shovqinli kafeda o‘qish vaqtida hidlar, suhbatlar, harakatlar va boshqa omillar miyaga ortiqcha yuk bo‘ladi. Onlayn o‘qish davomida esa, atrof-muhitdagi chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish kognitiv yuklamani pasaytirishga yordam beradi.
Bu mavzuni keyingi bo‘limda chuqurroq o‘rganamiz.